 |
| Fonología
Guaraní - Jaikuaami mba’e mba’épa jajuhu
kuaa ñane ñe’ëme |
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
 |
Pu’ae
ha Pundie kuéra |
 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Péicha
héra umi tai hyapúva ijeheguirei.
Guaraníme jareko 12 pu’ae,
6 jurugúava ha 6 tïguáva. |
| |
Pu: he’ise
tyapu.
’ae: ijeheguirei. |
|
|
|
|
|
|
 |
Pu’ae
– vocal |
 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Pu’ae:
vocal |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Pu’ae
kuéra oñemohenda Péicha |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
a) Pu’ae
juruguava: a, e, i, o, u, y
ä) Pu’ae
tïguáva: ä, ë, ï, ö, ü, ÿ
ch) Pu’ae ahy’ogua:
y
e) Pu’ae
ahy’otïgua: ÿ
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Pu’ae
kuéra oñemohenda péicha hyapu rupive |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
a)
Pu’ae hyapu hatäva: a, ä, e, ë, o, ö ä)
Pu’ae hyapu ikangýva: i, ï, u, ü, y, ÿ
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ñamba’apomi |
|
 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1.Jaiguyhai
umi ñe’ëme pu’ae kuéra:
Yvága hovy arai mbyte.
Mbyja pyhare mamópa reime.
Ikatu jasy terä kuarahy.
Kyre’ÿ pohéi ahecha reju. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2.
Jahai ambue ñe’ë ha jaiporu ipype pu’ae kuéra
hyapu hatäva. |
|
|
|
|
|
|
|
 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Ama karë hatä
Ko’ë aike ake
Mokö .................................................
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
|
3.
Ñamoïmbami |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| 1 |
|
Pu’ae
kuéra guaraníme jareko: ..........12............... |
|
|
| 4 |
|
Pu’ae
ahy’ogua:........1............... |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| 2 |
|
Pu’ae
jurugua: ...6..................... |
|
|
|
|
| 5 |
|
Pu’ae
hyapu hatäva:.............6................. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| 3 |
|
Pu’ae
tïguáva:.....6................... |
|
|
|
|
|
|
| 6 |
|
Pu’ae
hyapu kangýva:.......4..................... |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Jaikuaami
pundie kuéra |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Guaraníme
jajuhúta 21 pundie.
Ch, g, ç, h, j, k, l, m, mb, n, nd, ng, nt, ñ, r, rr,
s, t, v, ’ (puso).
Ñane ñe’ë
guaraníme pundie kuéra ñamoñe’ë
pe pu’ae “e” ndive.
Che, ge, çe, he, je, ke, le, me, mbe, ne, nde, nge, nte, ñe,
re, rre, se, te, ve, ’ (puso).
Jaikuaa va’erä pe puso ñamoñe’ëha
hese’ÿ.
Jajesarekomi haguä: Ministerio de Educación y Cultura
he’i ko’äga pe pundie “ç”
Ndojeporuvéimaha upéicharamo jareko 20 pundiéntema.
Upévagui “haçua”, jahai ko’äga
péicha “haguä”.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Pundie
kuéra guaraníme ñamohenda peícha |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
a)
Pundie jurugua:
ch, g, h, j, k, l, p, r, rr, s, t, v, ’(puso) = 13
ä) Pundie tïguáva:
m, mb, n, nd, ng, nt, ñ = 7
ch) Umi digrama ohechauka peteï taínte
ha nda ikatúi jaipe’a ojoehegui jahaívo.
Mb, ch, nd, ng, nt, rr
Techapyrä:
1. Charráu oñehë y.
2. Karai Julio oguahë angete.
3. Ange pyhare che su’u mbói.
4. Ndénte rekyhyje.
5. Chive ogueru peteï mbaraka.
|
 |
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Ñane
mandu’ami haguä |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1.
Karai ñe’ëme oï 10 pundie, umívagui
oï jaiporúva
Ambue háicha ha oï ndajaiporúiva voi.
|
|
|
|
 |
|
|
|
|
|
|
|
|
 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
b,
c, d, f, ll, q, w, y, z, x |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| 2.
Umi tai jaiporúva avei guaraníme iñambue hyapu:
a) “ch” nda hyapúi
karai ñe’ëmeguáicha, hyapu péicha
“she” Techapyrä: che sy.
ä) “y” nda hyapúi karai
ñe’ëmeguáicha, hyapu péicha “gue”
Techapyrä: aguahu.
ch) “h” Ñane ñe’ë
guaraníme hyapu katuete péicha “ge” Techapyrä:
hesay.
e) “j” Ñane ñe’ë
guaraníme hyapu péicha “ye” karai ñe’ëme
hyapu háicha yema. Techapyrä: jagua.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Ñamba’apomi |
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
1.
Ñamoïmba ñe’ë joajúpe ñe’ë
ojehaíva ko’ä pundie ndive.
Ch, h, j, k, m,
a) Amo karai oho kokuépe.
ä) Aipo jagua oguahu.
Ch) Ko ................ hasë.
e) Nde ................ okáipa.
ë) Ange pyhare .......
tarova mo’ä.
|
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| 2.Jahimi
ambue ñe’ë joaju jaiporu ipype pundie tïguáva.
a) Amo kavaju iñakuä iterei.
ä) Julia kuñataï marangatu.
ch) Che mbaraka ipu porä.
e) .....................................................
ë) .....................................................
3. Ñanohë
ko’ä ñe’ë joajúgui:
3.1. Pu’ae kuéra.
a) A, o, a, a, u .......................
ä) u, i, a, u, a, a, i ............................
ch) ....................................................
3.2 Pundie kuéra:
a) m, k, v, j, ....................................
ä) j, l, k, ñ, t,.....................................
ch) ch, mb,r, k, .................................
|
 |
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Material elaborado
por la Prof. Antoliana Duré |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
 |
|
